Ssaki morskie polskiej strefy Morza Bałtyckiego

Morświn
(Phocoena phocoena)

(Linnaeus, 1758)

 

Fragmenty raportu autorstwa Krzysztofa E. Skóry i Iwony Kuklik

dla 

Narodowej Fundacji Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej

Morświn zwyczajny (Phocoena phocoena) jest jedynym gatunkiem waleni (Cetacea) występującym stale w Bałtyku (Japha 1908, Aquayo 1978, Kowalski, Pucek 1984). Zamieszkuje głównie płytkie wody, trzymając się blisko brzegów. Żyje w niewielkich stadach, liczących zwykle 2-3 osobniki. Osobniki grupują się w większe kongregacje do 50 sztuk w okresie żerowania lub podczas wędrówek migracyjnych. Morświny to niewielkie walenie tworzące osobną rodzinę (Phocoenidae), do której zalicza się 6 gatunków. Dorastają do ok. 180 cm, żyją maksymalnie kilkanaście lat. Charakterystycznymi cechami morfologicznymi morświnów są krótki, ścięty pysk i niska, trójkątna płetwa grzbietowa - cechy wyraźnie różniące je od delfinów. Dzisiaj gatunek chroniony na całym Bałtyku, w przeszłości uważany za konkurenta dla rybołówstwa, był obiektem regularnych polowań.

Tło historyczne

Polowaniami na morświny trudniły się wszystkie bałtyckie narody. Jeszcze w XVIII i XIX wieku istnieli liczni łowcy skupiający się w cechach. Szczególnie dobrze prosperowali oni w Danii. Konfiguracja cieśnin i zatok pozwalała na zapędzanie tych zwierząt w płytkie miejsca, skąd odgrodzone sieciami nie znajdowały drogi odwrotu. Polowaniem na morświny trudnili się i nasi przodkowie. W przywileju z 17 VII 1378 roku, w którym Wielki Mistrz Krzyżacki Winrych von Klipprode nadał Helowi prawa miejskie, spotykamy zapis zobowiązujący helan do płacenia rocznego podatku od złowionych morświnów przez każdą z łódek rybackich. W okresie międzywojennym zwierzęta te uznano za szkodniki, niszczące rybostan i sieci. Ze statystyk połowowych prowadzonych dla Zatoki Gdańskiej do lat 30-tych, kiedy zabicie morświna było premiowane pieniężnie, wynika, że populacja tych ssaków była bardzo liczna. Początkowo wypłacano rybakom 2, potem 5 zł premii, a dzięki prowadzonej wówczas ewidencji wypłat wiadomo dzisiaj, że rocznie ofiarą polowań padały setki morświnów (Ropelewski 1952). Począwszy od lat 40-tych liczba tych ssaków z niewyjaśnionych przyczyn drastycznie się zmniejszyła (tab.1).

Lata Ilość Źródło danych
1922-29 ponad 448 Ropelewski (1952, 1957)
1930-39 ponad 269 Ropelewski (1952, 1957)
1940-49 brak danych brak źródeł
1950-59 11 Ropelewski (1952, 1957)
1960-69 8 Skóra i in. (1988)
1970-79 6 Skóra i in. (1988)
1980-89 8 Skóra i in. (1988), Skóra (1991, 1992)
1990-96 51 Skóra (1991, 1992) + Skóra, Kuklik (n.pub)

 

Tab. 1. Ilość   złowionych, znalezionych i  obserwowanych morświnów w rejonie  

polskiej części Bałtyku (Uwaga: dane dla lat 1922-39 dotyczą jedynie morświnów złowionych 

w ówczesnych granicach eksploracji polskiego rybołówstwa).

Stan obecny

Morświny są dziś gatunkiem ściśle chronionym w Polsce i w Europie. Czyni to Rozporządzenie Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 6 stycznia 1995 roku (Dz.Ust. 1995 nr 13, poz.61), Konwencja Berneńska i Bońska oraz wynikające z tej ostatniej Porozumienie ASCOBANS (Agreement on the Conservation of Small Cetaceans on the Baltic and North Seas) czyli Porozumienie o Ochronie Małych Waleni Bałtyku i Morza Północnego.

Wielkość populacji

Nie wiadomo, jak liczna jest obecnie bałtycka populacja morświnów ani zasięg ich występowania na tym akwenie. Dostępne są jedynie dane z szacunków przeprowadzonych w 1994 w Cieśninach Duńskich, według których wody te zamieszkuje ok. 6000 morświnów (Hammond i in. 1995) oraz uzyskane w 1995 roku przez naukowców niemieckich i szwedzkich wyniki, dotyczące przybrzeżnej strefy Bałtyku Niemiec i południowej Szwecji. Oszacowano wówczas, że w tym rejonie żyje ok. 800-1200 osobników. Przypuszcza się, że zasięg występowania morświnów ograniczony jest do południowo-zachodniego Bałtyku. W północno-wschodnim rejonie Bałtyku ich obecność odnotowuje się sporadycznie. U polskich wybrzeży występują znacznie rzadziej niż przed wojną, niemniej od około dziesięciu lat liczba odnotowywanych obserwacji sukcesywnie wzrasta (rys 1).

Rys.1. Liczebność morświnów w polskiej strefie Bałtyku od 1985 roku 

i średnia ilość obserwacji w ostatnich 5 dekadach.

O tym, że wody strefy przybrzeżnej Zatoki Gdańskiej mogą być licznie zasiedlane przez stada tych zwierząt świadczą statystyki z lat 20-tych i 30-tych tego wieku (tab.1). Bazy rybołówstwa z tego skromnego wówczas odcinka wybrzeża dostarczały rocznie wielokrotnie więcej morświnów niż obserwuje się, łowi i znajduje ich dzisiaj w całej polskiej strefie Bałtyku.

Rys. 2. Mapa występowania morświnów w polskiej strefie Bałtyku 

w latach 1990-1996 Trendy, szanse.

Spośród 51 raportów, jakie zebrano w latach 90-tych, najwięcej (34%) pochodzi z rejonu Zatoki Puckiej (rys. 2). Z wstępnych badań wynika, że jest to akwen żerowiskowy młodych, jeszcze niedojrzałych płciowo morświnów (głównie 0-2 letnich). Nie stwierdzono dotąd, czy walenie te rozmnażają się w polskich wodach. Odnotowano jedynie obecność jednej ciężarnej samicy i jednej samicy w okresie laktacji.

Porównując dane z ostatnich 10 lat zaobserwować można wyraźny wzrost ilości raportowanych obserwacji z 1-2 sztuk pod koniec lat 80-tych do 12 w 1996 roku, z których aż 75% pochodzi z dwóch miesięcy wiosennych - marca i kwietnia. W ciągu ostatnich lat najwięcej obserwacji pochodziło z miesięcy zimowych (grudzień i styczeń - 15 raportów) oraz okresu wiosennego (marzec i kwiecień - 11 raportów).

Tab. 2. Sezonowe występowanie morświnów w polskiej strefie przybrzeżnej Bałtyku w latach 1986-96

Miesiąc

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

Ilość

6

4

8

8

2

0

8

2

3

1

0

9

Przegląd napływających raportów wskazuje, iż ilość notowań morświnów u naszych brzegów zwiększyła się na przestrzeni ostatnich lat od około 1 sztuki średnio na rok w latach 1950-1989, do 7 w latach 1990-96. Za preferowane miejsce ich występowania należy uznać wody Zatoki Puckiej.

Istniejące zagrożenia

Największym zagrożeniem dla morświnów w strefie przybrzeżnej są narzędzia rybackie. Ogółem spośród 51 raportów zebranych w latach 1990-1996 aż 72% dotyczyło martwych osobników pochodzących z przyłowu rybackiego. Zarówno morświny jak i inne ssaki morskie, dostając się w sieci rybackie, tracą dostęp do powietrza atmosferycznego i najdalej po kilkunastu minutach duszą się. W latach 90-tych zeszłego stulecia tylko raz 26 grudnia 1993 zdarzył się przypadek uratowania przez rybaków żywego jeszcze morświna zaplątanego w sieciach.

Zdecydowanie największe zagrożenie stanowią sieci do połowu łososi. Spośród wszystkich morświnów znalezionych martwych w sieciach rybackich najwięcej (46%) zginęło w pławnicach łososiowych. Są to sieci dryfujące lub zakotwiczone najczęściej z jednej strony, wystawiane w zestawach o łącznej długości do kilku kilometrów. Uspławnione utrzymują się przy samej powierzchni, przez co ingerują w naturalny habitat morświnów. Dryfując w toni stanowią dla nich niezauważalną, trudną do ominięcia przeszkodę.

Niebezpieczne są dla tych zwierząt także sieci stawne; krótsze, wystawiane zwykle głębiej i zakotwiczone z obu stron. Znaczna ilość morświnów (22%) zginęła w sieciach stawnych dorszowych, a nieliczne w sieciach flądrowych i sandaczowych (po 8%).

ROK

ILOŚĆ ZŁOWIONYCH MORŚWINÓW

TYP SIECI

pławnice łososiowe

dorszowe

stawne

sandaczowe stawne

flądrowe stawne

włoki śledziowe

mance śledziowe

inne stawne

1990

1

1

 

1991

7

3

1

1

1

 

1

1992

5

 

1

2

 

2

1993

6

4

 

1

 

1

1994

3

1

1

 

1

 

1995

5

4

 

1

 

1996

10

4

5

 

1

 

OGÓŁEM

37

17

8

3

3

1

1

4

100%

46%

22%

8%

8%

3%

3%

10%

 

Tab. 3. Ilość morświnów złowionych w różne narzędzia rybackie 

w polskim rybołówstwie przybrzeżnym w latach 1990-1996.

Do rzadkich zaliczyć należy przypadki dostania się morświnów w sieci trałowe. W Polsce tylko raz odnotowano obecność morświna we włoku śledziowym.

Podejmowane kroki

Zgodnie z rekomendacjami Komisji Helsińskiej i zaleceniami międzynarodowego Porozumienia o Ochronie Małych Waleni na Bałtyku i Morzu Północnym ASCOBANS, Polska zobowiązana jest do corocznego raportowania stanu wiedzy na temat morświnów w swojej strefie Bałtyku. W ramach ASCOBANS opracowany został schemat raportu, wg którego każde państwo-strona porozumienia dostarcza informacje do centralnego banku danych, a kraje tworzą swoje narodowe centra zbioru danych i materiału badawczego. Stacja Morska Instytutu Oceanografii UG jest koordynatorem badań naukowych dotyczących ssaków morskich z polskiej strefy Bałtyku.

Działania objęte powyższymi zaleceniami mają na celu: oszacowanie ilościowe populacji fok i morświnów w poszczególnych akwenach Morza Bałtyckiego, poznanie struktury i dynamiki populacji poszczególnych gatunków i zbadanie występowania separacji wewnątrzpopulacyjnych, zbadanie kierunków wędrówek sezonowych fok i morświnów, lokalizacja obszarów o szczególnym znaczeniu dla rozrodu i żerowania, zredukowanie zagrożeń rybackimi narzędziami połowu i lokalizacja akwenów o największej intensywności rybołówstwa, zbadanie wpływu zanieczyszczeń środowiska na kondycję osobników poszczególnych gatunków oraz na ich zdolności reprodukcyjne.

W latach 1993-1996 przy współpracy Centrum Biologii Morza PAN i Akademii Medycznej w Gdańsku w Stacji Morskiej Instytutu Oceanografii Uniwersytetu Gdańskiego realizowano projekt badawczy pt. "Morświny, delfiny i walenie w polskiej strefie Bałtyku" (projekt KBN nr 6P 205 08807). Głównym celem projektu było oszacowanie zagrożeń dla waleni ze strony rybołówstwa oraz wpływu zanieczyszczenia środowiska na ich kondycję zdrowotną. Z analizy intoksykacji metalami ciężkimi wynika, że stopień kumulacji tych substancji w tkankach morświnów z Morza Północnym i Bałtyku jest porównywalny (Szefer i in. 1995), co związane jest z podobną dietą obu populacji, której podstawą są ryby pelagiczne.

W Stacji Morskiej podczas realizacji projektu wykonano poniższe zadania:

  • rejestracja występowania morświnów, delfinów i waleni w polskiej strefie Bałtyku,

  • opracowanie i rozesłanie nowego wzoru ankiety dla raportowania obserwacji morświnów,

  • badania morfometryczne i biologiczne pozyskanych okazów tj. ogólna kondycja ciała, skład pokarmu oraz próby określenia wieku i dojrzałości płciowej,

  • oszacowanie wpływu rybołówstwa i rodzaju stosowanych sieci na śmiertelność tych zwierząt,

  • wykonanie preparatów morświna do celów dydaktycznych i porównawczych,

  • zarchiwizowanie polskich kolekcji muzealnych preparatów morświnów, delfinów i waleni,

  • nagranie informacyjnych i edukacyjnych audycji radiowych i telewizyjnych oraz opracowanie artykułów prasowych dotyczących występowania i biologii tych ssaków w Bałtyku, w celu zapewnienia lepszego spływu raportów poprzez propagowanie wiedzy wśród społeczeństwa.

Literatura:

  • Aguayo A. I., 1978: Smaller Cetaceans in the Baltic Sea - Rep. Int. Whal. Comm. 28; 131-146

  • Annon 1996. Report of the Study Group on Seals and Small Cetaceans in European Seas. Cambridge, England, 4-6 Dec.1995 MMC, ICES, CM 1996/N:1 Copenhagen. Denmark; 22

  • Annon 1997 Report of the Working Group on Seals and Small Cetaceans in European Seas. Stockholm, Sweden 1-4 Apr. 1997. ICES CM 1997 (in prep)

  • Chwedończuk K., Szczęsna H. 1983 Rozród foki szarej, Halichoerus grypus (Fab.) w Warszawskim Ogrodzie Zoologicznym. Przeg.Zool. XXVII, 3: 363-365

  • Głowiński Z. (ed) 1992 Polska Czerwona Księga Zwierząt. PWiRL; 351

  • Gołębiewski H. 1975 Obrazki rybackie, Zrzesz.Kaszub.-Pomor. Gdańsk 1975; 92

  • Hammond P.S., Benke H., Berggren P., Borchers D.L., Buckland S.T., Collet A., Heide-Jorgensen M.P., Heimlich-Boran S., Hiby A.R., Leopold M.F., Oien N., 1995. Distribution and Abundance of the Harbour Porpoise and Other Small Cetaceans in the North Sea and Adjacent Waters. Final Report, October 1995 LIFE 92-2/UK/027:240

  • HELCOM 1992. Populations of Seals and small Cetaceans in European Seas. Raport Envir.Commit. BMEPC Helsinki Commission, III Meeting Talinn, Estonia 12-16 Oct. 92; 77-83.

  • HELCOM 1994, System of Coastal and Marine Baltic Sea Protected Areas - BSPA Recommendation 15/5, Helsinki Commission - Baltic Marine Enviroment Protection Commission, Helsinki Meeting 8-11 March 1994

  • Helle E. Steman O., 1990 Baltic seal population in 1986-90 w: Raport of ICES Study Group on Seals and Small cetaceans in Northern European Seas. Cromatory Scotland, 2-5 March, 1992. ICES MMC C.M. 1992/N:4:16

  • Japha A., 1908: Zusammenstellung der in der Ostsee bisher beobachteten Wale.Schriften der Physikalisch - okonomischen Gesellschaft zu Konigsberg in

  • Klim R. 1994 Kurioza Muzeum Rybołówstwa w Helu - Sieć na foki. Echo Ziemi Puckiej; I, 7

  • Kowalski K., Pucek Z., 1984: Walenie - Cetacea. In: Pucek Z. (red.), Klucz do oznaczania ssaków Polski. P. W. N. Warszawa; 240-255

  • Lubicz - Niezabitowski E. 1929 Szczątki foki grenladzkiej neolitycznej z polskiego wybrzeża Bałtyku. Rocznik Muzeum Wielkopolskiego

  • Lubicz - Niezabitowski E. 1935. Foki polskiego morza, w: Akwarium i terarium

  • Maliszewski H 1973 Pusa hispida botnica (Gmelin, 1788) w Zatoce Gdańskiej. Przeg.Zool, XVII, 1; 104-107.

  • Mhor E. 1940. Bemerkunden uber Seehund, Ringel- und Kegelrobbe. Zool. Garten XXII,

  • Olsson M. Karlsson B, Ahnland E. "Seals and Seal Protection: A Presentation of a Swedish Research Project" (AMBIO XXI/8 1992)

  • Polak-Juszczak L., Domagała M. 1994. Levels of heavy metals in Baltic fish in 1991-1993. Bull.Sea Fish. Inst. 3 (133);31-48; 27-30

  • Protasowicki M., Kurpios M., Ciereszko W. 1993. Zmiany zawartości Hg, Cd, Pb, Cu, Zn, DDT i PCB w wybranych rybach przemysłowych Bałtyku w okresie 1974-1988. w: Międzynarodowy Monitoring Biologiczny Morza Bałtyckiego (Ciszewska I. red) Monitoring Środowiska. IOŚ, Warszawa; 65-72

  • Protasowicki M., Kurpios M., Ciereszko W. 1994. Analiza zanieczyszceń śladowych w rybach w polskiej strefie Bałtyku wg Programu BMP

<<< POWRÓT