MORŚWINARIUM

ELEMENT CZYNNEJ OCHRONY BAŁTYCKICH MORŚWINÓW

 

Wstęp  

Potrzeba rekultywacji terenu po zapleczu budowlanym portu wojennego oraz znalezienie nowej funkcji dla tego obszaru spowodowały konieczność opracowania koncepcji sposobu jego rewitalizacji oraz nadania mu takich funkcji, które sprzyjać będą ekonomicznemu i społecznemu rozwojowi miasta. „MORŚWINARIUM” jest jednym z elementów projektu p.n.  Błękitna Wioska, na który składają się cztery komplementarne części, przy czym infrastruktura morświnarium będzie realizowana poza terenem podlegającym rekultywacji.

Składowymi całości przedsięwzięcia są:

1.   Bałtycka osada (część wiodąca) - budowa rekonstrukcji osady rybackiej na pro-przyrodnicze i kulturowe potrzeby edukacyjne

2.   Park wydmowy - rewitalizacja wydmy na potrzeby edukacji, estetyzacji śródmiejskiej przestrzeni oraz ochrony przyrody.

3.   Morświnarium - budowa ośrodka badań i ekspozycji edukacyjnej morświnów bałtyckich na potrzeby ochrony gatunkowej.

4.  Aqua-labs - budowa i modernizacja ujęć wody morskiej oraz systemu retencji na potrzeby doświadczalnych hodowli organizmów w wodach słonawych oraz czynnej ochrony gatunkowej. 

       Poniżej przedstawiono część 3 w ramach której Uniwersytet Gdański planuje wybudowanie ośrodka doświadczalnego, który służyć będzie prowadzeniu badań nad biologią i ekologią bałtyckich morświnów. Głównym celem przedsięwzięcia jest znalezienie przyczyn wysokiej śmiertelności morświnów oraz gromadzenie wiedzy pomocnej we wprowadzaniu skutecznych form ochrony gatunku. 

Wybudowany kompleks będzie również miejscem pro-przyrodniczej edukacji na rzecz systemu ochrony Natura 2000, gdzie uczniowie, studenci oraz inne zainteresowane osoby będą uczestniczyć w zajęciach dotyczących zrównoważonej eksploatacji zasobów morza.

 

Obecnie prowadzone są prace nad wyborem koncepcji architektonicznych obiektu, opracowywane są warianty funkcjonalne i analizy ekonomiczne.

Niniejszy tekst przybliża zainteresowanym osobom i instytucjom założenia projektu zwanego potocznie „MORŚWINARIUM”.

 

Komplementarność z innymi działaniami inwestycyjnymi

Morświnarium jest funkcjonalnym uzupełnieniem projektu „Bałtycka Wioska” w zakres którego wchodzi etnograficzne odtworzenie rybackiej osady z początku XX wieku przeznaczonych głównie na bazę noclegową dla studentów i uczniów.  Będą się one znajdować na dojściu do morświnarium. Wszystkie obiekty będą funkcjonalnie połączone w jeden edukacyjno – badawczy kompleks, w którym zadania naukowe będą połączone z akcjami edukacyjno – informacyjnymi. Architektura całości i poznawcze funkcje kompleksu wzbogacą pro-turystyczne walory  miasta (szczegóły w katalogu pt. ”Błękitna Wioska).

 

Lokalizacja:

Miejscem lokalizacji przedsięwzięcia ma być akwen Zatoki Puckiej u brzegów Helu, a precyzyjniej południowo-wschodni stok Półwyspu Helskiego, na głębokości 3-5 metrów, w pobliżu tzw. portu wojennego -  południowego pirsu portowego 9 Flotylli Obrony Wybrzeża RP.

Za wyborem miejsca przemawiają: 

-     Korzystne warunki hydrologiczne i meteorologiczne. Są one, jak na polskie wybrzeże, szczególnie dobre, gdyż miejsce to z trzech stron osłonięte jest przed sztormową falą. Odpowiednia głębokość i ruch prądów morskich gwarantują częstą wymianę wody morskiej. Ponadto woda w tej części jest relatywnie ciepła, co powoduje, że pokrywa lodowa występuje rzadko i krótkookresowo.

-     Fakt, że Zatoka Pucka jest dla morświnów siedliskiem szczególnym. Dzieje się tak z dwóch względów. Z jednej strony same zwierzęta najczęściej wybierają to miejsce – dowodem na to są najliczniejsze na tym akwenie obserwacje tych ssaków [w przeszłości i obecnie]. Z drugiej strony – w Zatoce Puckiej odnotowuje się wysoką śmiertelność tych zwierząt.

-          Istnienie w Helu zaplecza naukowego i dydaktycznego w postaci Stacji Morskiej Instytutu Oceanografii UG z wykwalifikowaną kadrą. Warte podkreślenia jest doświadczenie pracowników Stacji Morskiej w prowadzeniu podobnego ośrodka - hodowli i badań fok szarych (fokarium).

-          Możliwość wykorzystania efektów badawczych i edukacyjnych dla krzewienia postaw odpowiedzialnej eksploatacji morza wśród lokalnej społeczności rybackiej, jak również wśród organizatorów turystyki i samych turystów. Możliwość ta zarysowuje się w kontekście wykorzystania istniejącej i planowanej infrastruktury badawczej i turystycznej, jak również w kontekście lokalizacji w Helu – miejscowości tłumnie odwiedzanej przez turystów.

-          Gwarancja finansowej samowystarczalności eksploatacyjnej w miejscu lokalizacji. Hel, będąc miejscowością o charakterze turystycznym, stanowi swoistą gwarancję ekonomicznego powodzenia przedsięwzięcia – świadczy o tym ogromne zainteresowanie turystów zlokalizowanym w Helu fokarium.

-          Komplementarność funkcji istniejących w Stacji Morskiej obiektów z projektem „MORŚWINARIUM”, jak również z planami dalszego rozwoju całego kompleksu. Funkcjonujące obecnie: Stacja Morska, fokarium, wraz z planowanymi inwestycjami: MORŚWINARIUM oraz inwestycją edukacyjną „Błękitna Wioska”, będą w przyszłości składały się na znaczący w skali Europy kompleks badawczo – edukacyjny. 

-          Możliwość stworzenia znaczącego ośrodka turystyki edukacyjnej, którego rola, oprócz propagowania samej idei kwalifikowanej turystyki pro-przyrodniczej, będzie polegać również na wdrażaniu konkretnych przedsięwzięć w tym zakresie [projektów turystyczno-edukacyjnych].

-          Bliskość źródeł zaopatrzenia w świeże ryby dla zwierząt.

-          Opinie gremiów i instytucji konsultowanych w tej sprawie, w tym treść listu intencyjnego wyrażającego wolę budowy w tym miejscu takiego ośrodka przez lokalne władze samorządowe oraz Uniwersytet Gdański, a także opracowany dla realizacji tej inwestycji Miejscowy Plan Zagospodarowania Przestrzennego, który w dniu 22.09.05 uchwaliła Rada Miasta Helu

 

Jak:

Przewiduje się, że planowany ośrodek w wersji podstawowej powinien składać się z następujących głównych elementów funkcjonalnych:

-          Basenu hodowlanego w postaci atolu (częściowo betonowego) z przepustami w postaci narzutu kamiennego lub z metalowymi kratownicami (alternatywnie z tworzyw sztucznych) pozwalających na swobodną wymianę wody wewnątrz części hodowlanej.

-          Separatek zabiegowych i pielęgnacyjnych w postaci małych, płytkich basenów pozwalających na równoczesne przebywanie w nim zwierzęcia i opiekuna (weterynarza).

-          Budynku nawodnego - bezpośredniego zaplecza technicznego i badawczego ośrodka.

-          Budynku nawodnego dla ekspozycji edukacyjnej dla zorganizowanych grup zwiedzających oraz indywidualnych turystów.

-          Pomostów komunikacyjnych i ekspozycyjnych.

-          Budynków lądowego zaplecza technicznego.

Po przeprowadzeniu stosownych analiz przewiduje się także zaprojektowanie i wydzielenie siatkami dodatkowych przestrzeni pod molem lub pomiędzy pirsem a molem na wykonywanie specjalistycznych doświadczeń. Projekt ośrodka i zastosowane rozwiązania techniczne będą uwzględniały ewentualne wykorzystywanie jego części lub całości do eksperymentalnych hodowli ryb i fok.

Jedną z rozpatrywanych koncepcji architektonicznych prezentują zamieszczone poniżej ilustracje.

       

 

Pozyskanie zwierząt:

Morświn jest zwierzęciem występującym w Bałtyku niezwykle rzadko. W związku z tym niedopuszczalne jest odławianie bałtyckich osobników do hodowli. Nie planuje się przetrzymywania w morświnarium osobników z Bałtyku. Powinny być to zwierzęta pochodzące z ośrodka hodowlanego lub placówki badawczej z rejonu Cieśnin Duńskich lub Morza Północnego. Do niektórych z nich trafiają żywe ale kontuzjowane i chore morświny. Po zakończeniu procesu rehabilitacji, jeśli jakieś okoliczności uniemożliwiają wypuszczenie tych zwierząt na swobodę, ich opiekunowie mogą zadecydować o przeznaczeniu wybranych osobników do celów hodowlanych.

Tak pozyskane, pochodzące z innej populacji zwierzęta, jak również te urodzone i wychowane już w „MORŚWINARIUM”, nie będą mogły być uwalniane do Bałtyku, który nie mieści się w granicach ich naturalnego zoogeograficznego rozsiedlenia. Zatem nie będąc bałtyckimi, osobniki hodowane w Helu nie będą mogły opuścić tego ośrodka.

 

Aspekt badawczy:

Często jest tak, że w środowisku naturalnym nie udaje się pozyskać wszystkich niezbędnych dla nauki informacji. W tym celu buduje się odpowiednie systemy, ośrodki oraz tworzy instrumentarium badawcze aby było możliwe wykonywanie doświadczeń i obserwacji, na podstawie których uzyska się obiektywne dane. Taką funkcję ma pełnić „MORŚWINARIUM”. Ma być ośrodkiem służącym rozwijaniu badań nad tymi elementami  biologii i ekologii morświnów, które nie są jeszcze rozpoznane.

Pilnego wykonania w warunkach kontrolowanych wymagają obserwacje nad mechanizmami podwodnej detekcji morświnów, czyli zdolności do wykrywania podwodnych obiektów za pomocą wysyłanych fal akustycznych. Doniosłe znaczenie dla ochrony gatunku ma przede wszystkim rozpoznanie ich zdolności lokalizowania rybackich sieci. Odkrycie tej tajemnicy powinno doprowadzić do zaproponowania stosownych zmian technologicznych w używanych materiałach i konstrukcji narzędzi połowowych. To jedna z dróg do redukcji ich wysokiej śmiertelności na skutek przyłowu.

Badania morświnów w hodowli pozwolą także na rozwój diagnostyki zmian patologicznych u tych saków, doskonalenie sposobów ich leczenia, w tym rehabilitacji osobników kontuzjowanych.

Fakt, że nikomu nie udało się doprowadzić do rozrodu morświnów w niewoli jest nie tylko wyzwaniem dla nauki ale i potrzebą ochrony gatunku. Nieumiejętność ich rozmnażania może w przyszłości być krytycznym momentem w podtrzymaniu genetycznej puli bałtyckiej populacji.

Hodowla pozwoli także lepiej zrozumieć naturalne potrzeby tych zwierząt w okresie juwenilnym, czyli w okresie, kiedy młode osobniki pozostają jeszcze pod opieką samicy - matki. Systematyczna obserwacja da sposobność poznania ich relacji z matką, uczenia się i wyrabiania odruchów warunkowych.

 

Aspekt edukacyjny:

Morświny, z uwagi na wielką rzadkość występowania w Bałtyku oraz unikanie bliskości człowieka są dziś w Polsce gatunkiem właściwie nierozpoznawalnym. Podziw, sympatia, wola pomocy i ochrony dla powszechnie znanych z telewizyjnych filmów delfinów nie są przenoszone na ten rodzimy gatunek.

Wydaje się przeto absolutną koniecznością stworzenie polskiemu społeczeństwu (przynajmniej w tej formie) możliwości obcowania z morświnami. Brak takiej okazji skazuje na niepowodzenia wiele z prowadzonych działań badawczych i ochronnych, które wymagają powszechnego zrozumienia i społecznego poparcia. Dotyczy to przede wszystkim środowiska rybaków i osób działających w sektorze nadmorskiej turystyki. Ekonomiczny interes tych grup jest ściśle zależny od jakości stanu zasobów naturalnych morza. Zanikanie kolejnych gatunków bałtyckiej fauny będzie w coraz większym stopniu rzutować na rynkową jakość produktów i usług, produkowanych i świadczonych na polskim wybrzeżu. Potencjalni ich konsumenci, w większym niż w przeszłości stopniu, będą sięgać po takie oferty, które nie będą kojarzone ze zniszczeniem przyrody. Etykietowanie pro-przyrodniczymi symbolami produktów staje się na północnoamerykańskim i europejskim rynku coraz bardziej powszechne. Stan środowiska mierzony także zdrowiem i przeżywalnością w danym rejonie ważnych grup zwierząt (np. morskich ssaków: fok i waleni) jest dla wielu ludzi czytelnym wskaźnikiem jakości, czy to miejsca odpoczynku czy też produktów z tego miejsca pochodzących (np. ryb).

Stworzenie „MORŚWINARIUM” umożliwi pełniejszy odbiór i społeczne zrozumienie dla wszelkich akcji informacyjnych dotyczących zagrożeń gatunków  bałtyckiej fauny. Lepiej będzie rozumiane oddziaływanie jakości wód w rzekach na stan środowiska morza, skutki jego eutrofizacji [nadmiernej żyzności] oraz intoksykacji [zatrucia] bałtyckich organizmów. Lepsza znajomość biologii morświnów przyczyni się także do uświadomienia wpływu, jaki na życie fauny morza mają antropogeniczne zakłócenia, w tym rosnący poziom podwodnego hałasu.

 

Aspekt ochronny:

Rozwój badań oraz edukacji społecznej z zakresu ochrony bałtyckich morświnów, będzie stanowił realizację zobowiązań wobec ratyfikowanych przez Polskę międzynarodowych konwencji i porozumień. W myśl postanowień dokumentów, podpisanych przez rząd polski, trzeba podjąć określone działania, między innymi te, które będą realizowane w wyniku wdrożenia projektu „MORŚWINARIUM”.

Badania biologii i stanu zasobów morświnów oraz postęp w edukacji i społecznej świadomości dotyczącej konieczności ochrony tych zwierząt, dadzą wymierny efekt ekologiczny – powstrzymają proces zanikania lokalnej populacji morświnów.

Kiedy:

Budowa ośrodka będzie mogła się rozpocząć po realizacji kolejnych etapów prac przygotowawczych:

1.         Otrzymanie przez UG terenu na wykonanie lądowej części zaplecza edukacyjnego gwarantującego realizację całości projektu p.n. „Błękitna Wioska”

2.         Opracowanie założeń techniczno- ekonomicznych tego projektu i ostatecznej koncepcji architektonicznej.

3.         Uzyskanie uzgodnień stosownych organów i instytucji na realizację opracowanej koncepcji.

4.         Uzyskanie pozwolenia na budowę, co wiąże się z opracowaniem pełnej dokumentacji technicznej oraz pozyskanie środków finansowych na realizację inwestycji.

Czas powstania obiektu oblicza się na około 3-4 lata.

 

Informacje o morświnie jako obiekcie ochrony badań, edukacji i hodowli

Morświny, podobnie jak powszechnie znane delfiny, należą do rzędu waleni – ssaków morskich, które opanowały toń prawie wszystkich mórz świata. Z sześciu żyjących na świecie gatunków morświnów tylko jeden - Phocoena phocoena (L., 1758) zamieszkuje Bałtyk. W wielu językach świata jego nazwa odnosi się do skojarzenia z morską świnią. W dawnej Polsce, zwano go też morsunem.

Niewiedza o jego bytowaniu w naszym morzu jest wśród polskiego społeczeństwa powszechna. Ten ginący i chroniony prawem gatunek jest jednocześnie jednym z najmniej znanych zwierząt, żyjących w Bałtyku. Naukowcom również brakuje dostatecznej wiedzy aby ochronę gatunku uczynić skuteczną. Nadal nie wszystko wiadomo o jego zachowaniu, strategii życia, brakuje istotnych danych z jego biologii i ekologii. Prawie nic nie wiadomo o przyczynach jego wysokiej śmiertelności z powodu zaplątywania się w sieci skrzelowe. Nie rozumiemy dlaczego jego system hydrolokacji zawodzi go aż tak bardzo, że wpada w sieci i ginie. Dlaczego morświny mają aż tak wolne tempo rozmnażania i czemu nie udaje się sprowokować rozrodu w niewoli? Jak leczyć je w przypadku np. zapalenia płuc, chorób dermatologicznych, zapasożycenia? Te i inne problemy wymuszają specjalne przedsięwzięcia zmierzające do pozyskiwania nowych intelektualnych i technicznych narzędzi mogących pomóc w skutecznej ochronie. Wyzwaniem chwili jest także to, aby wprowadzane działania ochronne pozwalały człowiekowi w sposób trwały oraz przyrodniczo zrównoważony korzystać ze środowiska i jego zasobów.

 

Ochrona czynna

Ochrona czynna jest działaniem podejmowanym w sytuacji, w której, po pierwsze, ochrona prawna, pasywna ze swej natury, nie skutkuje i po drugie, kiedy istnieje realne zagrożenie dla gatunku lub populacji, zagrożenie dla stanu różnorodności biologicznej zasobów. Ochrona czynna jest podejmowaniem konkretnych działań zmierzających do poprawy sytuacji.

Wprowadza się np. specjalne dodatkowe regulacje zapobiegające niszczeniu siedlisk gatunku lub działania odtworzeniowe. Osobniki silnie zagrożonego gatunku są hodowane, leczone i rehabilitowane a często nawet namnażane w celu ich restytucji [przywróceniu] do natury. Usuwa się lub częściowo niweluje najważniejsze zagrożenia. Wyznacza ostoje i rezerwaty. Podejmuje uzupełniające badania nad biologią i ekologią gatunku w celu precyzyjnego ustalenia przyczyn ginięcia i powstawania zagrożeń. W celu wzrostu społecznego uświadomienia problemu i poparcia dla wprowadzanych działań ochronnych nasila się działania edukacyjne i informacyjne o aktualnym statusie gatunku.

W ten sposób chroni się na świecie coraz większą liczbę gatunków zagrożonych. Należą do nich także morskie ssaki. W przypadku bałtyckich morświnów metoda czynnej ich ochrony jest zalecana przez międzynarodowe gremia naukowe i organy zarządzające zasobami mórz.

 

Skrótowy opis gatunku

Morświn to jeden z najmniejszych gatunków waleni i jedyny występujący stale w Bałtyku. Cechuje go krępe, obłe, wrzecionowate ciało o silnej budowie.

Pokrywa je elastyczna, naga skóra o delikatnym naskórku. Przód głowy jest zaokrąglony. Małe, dość krótkie płetwy piersiowe umieszczone są w spodniej części ciała w pobliżu głowy. Ich końce są owalnie zakończone. Pionowa płetwa grzbietowa ma kształt zbliżony do równobocznego trójkąta i jest umieszczona pośrodku grzbietu. Płetwa ogonowa, o zaokrąglonych końcach, wycięta w środkowej partii, ulokowana jest poziomo na spłaszczonym bocznie trzonie ogonowym. Morświn ma ciemnoszary lub czarny grzbiet. Rozjaśnia się on ku spodowi ciała w partii brzusznej i głowowej. Kolor płetw odpowiada odcieniowi grzbietu. Niektóre elementy ubarwienia ciała są zmienne. Żuchwa jest zwykle jaśniejsza z ciemnymi smugami skierowanymi ku tyłowi. Dwie długie ciemne smugi o różnej intensywności i szerokości biegną zwykle od końca pyska ku nasadzie płetw piersiowych. Nie występuje dymorfizm płciowy, - samce i samice wyglądają bardzo podobnie. Wielkość dorosłych osobników sięga ok.185 cm długości. Największe osobniki odnotowywane w polskiej strefie Morza Bałtyckiego nie przekraczały 170 cm. Samice są zwykle nieco większe od samców. W chwili urodzenia morświny mają 70-90 cm. Przeciętna masa ciała bałtyckich osobników zwykle nie przekracza 50 kg. Uzębienie stanowi 38-56 zębów w każdej szczęce. Zęby morświnów są małe, łopatkowato spłaszczone, tępe.

 

Zachowanie

Morświn zwykle nie pływa szybko, może osiągnąć prędkość do 22 km/godzinę. Płynąc zwykle wynurza nieznacznie górną powierzchnię głowy i grzbiet. Wynurzeniu towarzyszy ciche fuknięcie wypuszczanego otworem nosowym powietrza. Trwa to zwykle ok. jednej sekundy, po czym znowu się zanurza. Czasami płynąc zdecydowanie w określonym kierunku wynurza się i znika pod wodą systematycznie, w krótkich 1-3 sekundowych odstępach czasowych. Niezwykle rzadko wyskakuje cały ponad wodę. Przeważnie pływa samotnie, czasami tworzy małe grupy złożone z 2-5 osobników. Poza Bałtykiem, w przypadku dużych skupień żerowiskowych, spotyka się stada złożone z kilkudziesięciu a nawet kilkuset morświnów.

Morświn jest zwierzęciem bardzo płochliwym. Unika kontaktu z człowiekiem, ucieka przed jednostkami pływającymi. Znajdując się w sytuacji nieznanej wpada w silny stres, doprowadzający go nawet do nagłej śmierci. Sytuacje takie były odnotowywane przez płetwonurków obserwujących konfrontację morświnów z nierozpoznawalnymi dla ich systemu hydrolokacji podwodnymi przeszkodami w postaci sieci stawnych.

Rozmnażanie

W Bałtyku samce morświnów osiągają dojrzałość do rozrodu w 5 roku życia, samice zaś rok później. W Atlantyku osobniki osiągają dojrzałość wcześniej o rok lub dwa lata. Okres godowy przypada na okres lata (od maja do września). Po 11 miesięcznej ciąży rodzi się jedno młode. Narodziny młodych morświnów odnotowywane są od maja do początku sierpnia. Okres karmienia mlekiem młodych nie jest dłuższy niż 8 miesięcy. W naszych wodach nie obserwowano rozrodu, choć były przypadki złowienia samic ciężarnych, jak i samic w okresie laktacji (karmienia mlekiem). Najmniejszy ze złowionych morświnów miał 90 cm długości.

Sposoby odżywiania

Morświn poluje na ryby zarówno w toni wodnej, jak również penetruje piaszczyste i kamieniste dno przybrzeżnej strefy, wypłaszając z niego pyskiem i strumieniem wody drobne ryby i skorupiaki. W polskich wodach Bałtyku pokarm stanowią głównie śledzie, szproty, babki, dorsze i dobijaki. Uzupełnieniem diety są drobne skorupiaki i małże.

 

Miejsce morświna w ekosystemie

Morświny, podobnie jak i inne drapieżniki ze szczytu piramidy troficznej [żywieniowej], spełniają rolę regulatora wielkości niektórych zasobów ryb. Warunek ten może być jednak spełniany tylko w przypadku licznego ich występowania. Odżywiając się drobnymi rybami oddziałują wyłącznie na gatunki z natury małe i na młodociane stadia gatunków większych. Presja morświnów na zasoby ryb dotyczy głównie płytkich wód przybrzeżnych, zatem tych gatunków ichtiofauny, które w tej strefie stale lub okresowo bytują. Dziś z racji skrajnie małej ilości morświnów w Bałtyku ich rola w oddziaływaniu na funkcjonowanie ekosystemu uległa marginalizacji.

 

Siedliska

Typowe środowisko morświnów to płytkie strefy przybrzeżne mórz i oceanów. Okazjonalnie wędrują na głębsze wody. Często żerują nawet na głębokości paru metrów tuż przy brzegu, zwykle w miejscach spokojnych, wolnych od wszelkich zakłóceń.

Z uwagi na wędrowny charakter tego gatunku w trudno jest jednoznacznie zdefiniować typ siedlisk, które mają znaczenie dla życia i przetrwania gatunku. Dlatego działania ochronne są podejmowane w stosunku do wielu miejsc, w których morświny bytują. W szczególności dotyczy to rejonów, gdzie są one obserwowane najliczniej.

 

Zasięg zoogeograficzny

Występowanie morświnów jest ograniczone do strefy przybrzeżnej wód chłodnych i umiarkowanych półkuli północnej. Czternaście oddzielnych populacji morświnów żyje u atlantyckich wybrzeży Ameryki Północnej, Afryki i Europy, wokół Islandii, w Morzu Północnym, w Bałtyku, a także w Morzu Czarnym, podczas gdy w Morzu Śródziemnym zwierzęta te pojawiają się sporadycznie.

W Bałtyku występują regularnie u wybrzeży Danii, Niemiec, płd. Szwecji oraz Polski. W pozostałych rejonach pojawiają się nieregularnie i bardzo rzadko. W Polsce morświny najczęściej odnotowywane są w rejonie Zatoki Gdańskiej i Puckiej.

Mapa: występowanie

Punkty na mapie oznaczają w większości przypadków lokalizacje śmiertelnych przyłowów lub znalezienia martwych morświnów na brzegu. Widać, że Zatoka Pucka jest dla nich najbardziej niebezpiecznym rejonem występowania. Uwaga: Zagęszczenie punktów na mapie nie może być jednoznacznie interpretowane jako miejsce największych skupisk tych zwierząt.  

Status gatunku

 

Dotychczasowa ochrona prawna

Morświn jest jednym z najbardziej zagrożonych gatunków spośród morskich ssaków Europy. Mimo, że od lat jest chroniony szeregiem aktów prawnych, jego zasoby nie wykazują symptomów poprawy. Aktualnie do najbardziej zagrożonych a także najmniej licznych zalicza się populację bałtycką. W Polsce jest on chroniony od 1984 roku. Aktualnie czyni to Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 roku w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną (Dz. U. Nr 220, poz. 2237). Wpisany do Załącznika nr 1 jako wymagający ochrony czynnej zaliczony został do gatunków zwierząt objętych ochroną ścisłą. Jest także wpisany do „Polskiej czerwonej księgi zwierząt” (Głowaciński ed.2001). Międzynarodowa Rada Ochrony Przyrody (IUCN) przypisała mu status jako gatunku zagrożonego (EN). Natomiast główny europejski dokument ochrony gatunkowej zwierząt – Dyrektywa Siedliskowa Rady Wspólnot Europejskich[1] wymienia go w załącznikach II[2] i IV[3] jako gatunek wymagający chronionych siedlisk i ochrony ścisłej. Chroni go także akt Rady Europy - Konwencja Berneńska[4], gdzie został wpisany do Załącznika II[5]. Natomiast w dokumentach Konwencji Bońskiej[6], wymieniony jest w załączniku II[7] jako gatunek wymagający w swojej ochronie specjalnego, międzynarodowego porozumienia. Znalazło to wyraz w stworzeniu i ratyfikowaniu przez kilka państw (w tym Polskę) Porozumienia o Ochronie Małych Waleni Bałtyku i Morza Północnego (ASCOBANS). Specjalną rekomendację dla ochrony bałtyckich morświnów (nr 17/2) przyjęła także Komisja Helsińska w ramach „Konwencji o ochronie środowiska morskiego obszaru Morza Bałtyckiego z 9 kwietnia 1992 roku”.

Wymienione akty prawnej ochrony jak na razie nie są skutecznym narzędziem w ratowaniu istnienia morświnów. Widać to szczególnie na przykładzie stanu bałtyckich zasobów tego gatunku.

 

Występowanie gatunku na obszarach chronionych systemu Natura 2000 w Polsce

W granicach Polskich Obszarów Morskich są tylko trzy miejsca chronionej obszarowo przyrody: dwie dwumilowe strefy morza Wolińskiego i Słowińskiego Parku Narodowego oraz akwen Zalewu Puckiego, będący częścią Nadmorskiego Parku Krajobrazowego. Dwa parki (WPN i NPK) posiadają w swoich granicach akweny, które z uwagi na występowanie morświnów są proponowane do krajowej sieci systemu Natura 2000.

 

Stan populacji

Bałtyk zasiedla najprawdopodobniej izolowana genetycznie sub-populacja morświnów. Różni się ona pod względem cech morfologicznych i genetycznych od morświnów zasiedlających sąsiednie Cieśniny Duńskie i Morze Północne.

Z uwagi na bardzo małą współcześnie ilość morświnów w Bałtyku oszacowanie ich liczebności jest niezwykle trudne, ale duży jej spadek w odniesieniu do danych historycznych jest niewątpliwy. Największe obniżenie ich liczebności miało miejsce w połowie dwudziestego wieku. Szacunki wykonane na podstawie zwiadu lotniczego w 1995 roku na bałtyckich akwenach Danii, Niemiec i Szwecji wskazują, iż pod koniec XX wieku żyło tam około 600 morświnów. Do tej pory nie oszacowano liczebności morświnów w Polskich Obszarach Morskich.

O tym, że wody Zatoki Gdańskiej były licznie zasiedlane przez stada tych zwierząt, świadczą statystyki połowowe z lat 20. i 30. ubiegłego wieku. Bazy rybołówstwa z obszaru części Zatoki Gdańskiej dostarczały rocznie wielokrotnie więcej morświnów złowionych niż obserwuje się, łowi i znajduje je dzisiaj w całej polskiej strefie Bałtyku. O ile w latach 1922-1929 statystyki rybackie odnotowały złowienie 448 morświnów, a w kolejnym dziesięcioleciu było ich 269, to średnia roczna ilość doniesień o obecności morświnów z lat 90. dla całości polskich obszarów morskich wyniosła zaledwie 6 - 7 sztuk rocznie.

 

Zagrożenia

Uważa się, że współcześnie najistotniejszym zagrożeniem dla życia morświnów jest ten rodzaj rybołówstwa, które nie doskonali narzędzi połowowych pod katem unikania przyłowu morskich ssaków. Morświny, nie rozpoznając w toni wodnej niektórych sieci rybackich, wpadają w nie. Nie mogąc wypłynąć na powierzchnię, aby zaczerpnąć powietrza, uwięzione, toną.  W polskiej strefie Morza Bałtyckiego najgroźniejszymi okazują się skrzelowe sieci stawne do połowów ryb przydennych i dennych oraz krótkie, kotwiczone jednostronnie przypowierzchniowe pławnice, służące głównie do połowu ryb łososiowatych.

Przyłów powoduje znaczącą śmiertelność bałtyckich morświnów, powstrzymuje ich zdolność do samoodtwarzania. Innymi zagrożeniami są zanieczyszczenia (DDT, PCB, metale ciężkie, dioksyny), które oddziałują na stan zdrowotny morświnów, wpływając destrukcyjnie na ich system hormonalny oraz obniżając funkcje odpornościowe. Do czynników, które mogą przyczyniać się do spadku liczebności populacji morświna w Bałtyku, zalicza się także fluktuacje klimatyczne oraz zmiany warunków ekologicznych w siedliskach.

Coraz częściej zwraca się uwagę na wpływ wzrastającego pod wodą natężenia obcych naturze dźwięków. Praca silników, echosond, sonarów, podwodne detonacje geologicznych sondowań, prace hydrotechniczne czy eksplozje m.in. pocisków i torped używanych na morskich poligonach wojskowych, uznaje się za mogące mieć duże znaczenie w dysharmonii funkcjonowania systemu hydrolokacji morświnów. Zwierzęta są nie tylko płoszone ze swych siedlisk, ale coraz trudniej jest im wzajemnie się porozumieć, mają trudności z namierzeniem pożywienia oraz identyfikacją przeszkód w postaci sieci, których współczesna delikatna konstrukcja tkanin nie daje dostatecznie silnego echa.

Kolejnym niebezpieczeństwem są potencjalne kolizje z szybko pływającymi jednostkami. Za groźne uważa się te, których szybkość przekracza 30 Mm/h (> 55km/h). Na polskich wodach dotyczy to wodolotów, szybkich łodzi motorowych i skuterów wodnych.

Innym niebezpieczeństwem jest uszczuplanie bazy pokarmowej morświnów lub limitowanie do niej dostępu np. poprzez płoszenie morświnów. Ponieważ pokarm morświnów stanowią zarówno gatunki przemysłowe, jak i ryby pozbawione tego waloru, może dochodzić do konkurencji o limitowaną bazę z innymi drapieżnikami (rybami, ptakami nurkującymi) a także z człowiekiem poławiającym określony gatunek na tyle intensywnie, że jego zasoby ulegają obniżeniu. W przypadku morświnów żerujących w polskiej strefie Bałtyku potencjalne zagrożenie może się pojawić wyłącznie w przypadku drastycznego spadku zasobów szprota i śledzia.

 

Przewidywane zagrożenia siedliskowe i sposoby zapobiegania

W XX wieku przybrzeżne siedliska morświnów stały się strefami morza o silnym oddziaływaniu czynników antropogenicznych. Miejsca te są intensywnie użytkowane przez rybołówstwo, żeglugę i turystykę wodną, zagospodarowywane hydrotechnicznie: tory podejściowe do portów, kotwicowiska, sztuczne nabrzeża itp. Jest to też strefa zrzutu zanieczyszczeń. Nie są znane potencjalne skutki posadowienia w tej strefie wiatrowych generatorów energii elektrycznej.

Dla życia morświnów ważne jest, aby jego siedlisko było wolne od przeszkód (np. szkodliwych rodzajów sieci) i hałasu oraz obfitowało w bazę pokarmową wolną od zanieczyszczeń. Z uwagi na rosnące lokowanie w morzu instalacji hydrotechnicznych (wież wiertniczych, turbin, rurociągów) konieczne jest wykonywanie ocen oddziaływania ich na środowisko zarówno w czasie instalacji, jak i w trakcie użytkowania i demontażu. Musi być oszacowywany oraz mierzony poziom natężenia i częstotliwości dźwięków, jakie powstają przy pracach budowlanych lub emitowanych w czasie eksploatacji instalacji. Tym samym ocenom muszą podlegać wprowadzane do środowiska morskiego nowe urządzenia hydrolokacyjne, używane w rybołówstwie, żegludze i stosowane przez sektor wojskowy.

Należy rozpatrzyć wyznaczenie akwenów o charakterze ostoi, będących potencjalnymi siedliskami morświna. Ostoje nie zawsze muszą być wyłączone z działalności człowieka. Ochrona gatunku w takich miejscach może być równie skuteczną przy uwzględnieniu potrzeb gospodarczych ludzi i ich bezpieczeństwa.

Coraz bardziej powszechne w wielu krajach staje się stosowanie urządzeń akustycznych („pingerów”), które informują walenie o przeszkodach (np. sieciach rybackich) i je odstraszają umniejszając groźbę ich śmierci. Łowiska, na których używa się „pingerów” mogą być wzmocnione o zainstalowanie na ich obrzeżach linii urządzeń nasłuchowych, dzięki którym można precyzyjnie określić okresy i kierunki migracji morświnów. Takie informacje sprzyjają elastycznemu zarządzaniu różnymi formami ludzkiej działalności (ruchem szybkich jednostek pływających, terminami strzelań na morskich poligonach, rybołówstwem itp).  

Przykładem skorelowanej z potrzebami człowieka ochrony morświnów może być propozycja ich ochrony na Zatoce Puckiej. Otóż, aby zredukować wysoką na tym akwenie śmiertelność tych zwierząt, zaproponowano postawienie w poprzek zatoki (pomiędzy Helem a Gdynią) linii odstraszaczy akustycznych (pingerów) ostrzegających morświny przed wpływaniem do wewnętrznej części akwenu, w którym nadal można byłoby prowadzić połowy.  

Zaletą takiego rozwiązania jest to, iż w wyniku takiego zabiegu będzie można umożliwić zarówno skuteczną ochronę ssaków morskich, jak również kontynuację prowadzenia połowów - wystawiania sieci w intratnym dla rybaków sezonie łososiowym. 

Obniży to także koszty ochrony morświnów poprzez zmniejszenie ilości koniecznych do zakupu pingerów, gdyż nie trzeba będzie instalować ich do każdej z sieci, których wystawia się w sezonie około 1000 sztuk.  

Z uwagi na wędrowny charakter morświnów, które przemieszczają się, przekraczając granice wód terytorialnych krajów i ich ekonomicznych stref, wymagana jest aktywna międzynarodowa współpraca. Europejską płaszczyzną do współdziałania na polu międzynarodowej ochrony gatunkowej oraz badań jest Komitet Doradczy Porozumienia o Ochronie Małych Waleni Bałtyku i Morza Północnego (ASCOBANS), Komisja Helsińska (HELCOM), Międzynarodowa Rada Badań Morza (ICES). Instytucje te są zobowiązane w swoich statutowych działaniach do dbałości o jakość środowiska przyrodniczego i gatunków w nim żyjących. Morświn należy do najbardziej zagrożonych. W niektórych rejonach stan jego zasobów jest krytyczny. Bez międzynarodowej koordynacji badań i wspólnego sytemu ochrony zasobów oraz zarządzania, odtworzenie bałtyckiej populacji morświnów będzie niemożliwe. Krajowy plan ochrony tych zwierząt musi być skorelowany z przedsięwzięciami międzynarodowymi i wpisywać się w działania dotyczące ochrony wszystkich morskich ssaków.

Z uwagi na pasywność prawnych narzędzi ochrony i brak jakichkolwiek symptomów gwarantujących utrzymanie się gatunku w składzie fauny Bałtyku, przechodzi się do tzw. ochrony czynnej, łącznie z budową ośrodków hodowli, badań i rehabilitacji morświnów. Wzbogacenie wiedzy na temat biologii i ekologii tego gatunku wydaje się sprawą kluczową dla znalezienia skutecznych sposobów jego zachowania dla rodzimej przyrody.

Elementem ochrony gatunkowej są także działania informacyjne i edukacyjne. Muszą one wpływać na stan wiedzy i świadomość społeczeństwa o zagrożeniach, jakie płyną ze stosowania niebezpiecznych dla tego gatunku, często przestarzałych, technik eksploatacji zasobów morza. Ponadto działania takie powinny inspirować środowiska inżynierskie do pracy nad innymi, nowymi sposobami łowienia ryb. Na świecie są już znane takie metody połowów i konstrukcje sprzętu, które nie obniżając zdolności chwytania ryb minimalizują przypadki uśmiercania w nich morskich ssaków . Natomiast administracja morska powinna zostać wyposażona w instrumenty prawne, zobowiązujące eksploatatorów morza do dostarczania i archiwizowania informacji o zaobserwowaniu lub złowieniu morświnów, włącznie z dostarczaniem martwych osobników do najbliższego portu wyładunku.

Przetrwanie bałtyckiej populacji morświna zależy bardziej od ogólnej polityki wykorzystania środowiska morskiego i sposobu zarządzania potrzebami ludzkimi w stosunku do naturalnych zasobów morza niż od ścisłej, prawnej ochrony samego gatunku.  

Celem nadrzędnym strategii ochrony powinno być zwiększenie liczebności morświnów w polskiej strefie Bałtyku poprzez uczynienie wód terytorialnych Polski sprzyjającymi dla życia tego gatunku. Musi to bezpośrednio wynikać z poszerzanej wiedzy o biologicznych i ekologicznych potrzebach gatunku oraz oceny skali antropogenicznych zagrożeń, które powinny być stopniowo eliminowane. Najpełniejszą propozycją zapobieżenia zanikowi bałtyckich morświnów jest wykonany pod auspicjami Komitetu Doradczego ASCOBANS „Plan odtworzenia bałtyckiej populacji morświnów” zwany „Planem z Jastarnii” (od miejsca opracowania jego założeń).

W planie tym wyraża się m.in. pogląd, iż spośród czynników, które potencjalnie przyczyniają się do spadku liczebności populacji morświna w Bałtyku, przyłowy stanowią jedyny czynnik, w stosunku do którego podejmowane działania zapobiegawcze dawałyby natychmiastowe i jednoznaczne efekty naprawy stanu zasobów. Drogą do tego powinno być:

-     po pierwsze: skonstruowanie bezpiecznych dla morświnów narzędzi połowowych,

-     po drugie: stosowanie innych strategii połowów, których miejsce, czas i rozmiar wystawianych narzędzi sprzyjałby obniżeniu śmiertelności tych zwierząt,

-     po trzecie: montowanie na sieciach akustycznych odstraszaczy (jako rozwiązanie przejściowe).

Wdrożenie tych zaleceń może wyłącznie wynikać z regulacji prawnych.

Kierunki badań i ochrony morświnów w Polsce

Systematyczne pozyskiwanie informacji na temat tego gatunku zostało zapoczątkowane w naszym kraju w końcu lat 80. przez Stacje Morską Instytutu Oceanografii Uniwersytetu Gdańskiego w Helu. Dane te są i będą zbierane nadal.

Aktualizowana baza danych o złowionych, zaobserwowanych lub wyrzuconych na morski brzeg morświnach będzie dostępna w Internecie.

Wyniki prowadzonych obserwacji potwierdzają stałą obecność morświnów w składzie fauny polskich obszarów morskich. Dane o względnej liczebności tych ssaków, rozrodzie, odżywianiu, stopniu zanieczyszczenia tkanek i patologiach wzbogacają wiedzę faunistyczną o morświnach populacji bałtyckiej.

Stacja Morską UG w latach 90. wypracowała skuteczny system zbierania danych o morskich ssakach. Jest on modyfikowany w miarę gromadzonych doświadczeń oraz dostosowywany do zmieniającego się prawa a także woli współpracy tych grup społecznych (rybaków, marynarzy, turystów, administrację morską), które mogą być dostarczycielami raportów o zaobserwowaniu, złowieniu lub znalezieniu na plaży martwych morświnów.

Rozwijany będzie środowiskowy monitoring stanu zasobów tych zwierząt. Polska aktywność badawcza będzie zharmonizowana z systemem zbierania obserwacji przyrodniczych z innych krajów Unii Europejskiej, w tym sygnatariuszy Porozumienia ASCOBANS, Konwencji Helsińskiej oraz na potrzeby, systemu ochronnego - Natura 2000. Szczególny nacisk będzie położony na monitoring przypadków przyłowu i patologie będące pochodną intoksykacji [zatrucia] bazy pokarmowej.

Rozwijane będą kampanie informacyjne i szkoleniowe (szczególnie dla administracji morskiej i rybaków). Informacje o stanie zasobów bałtyckiej populacji morświnów i występujących zagrożeniach będą regularnie publikowane i ogólnodostępne.

Szczególnego wysiłku naukowego oraz administracyjnego będzie wymagała realizacja programu odtwarzania bałtyckiej populacji morświnów ASCOBANS (Jastarnia Plan). Na realizację oczekują zadania badawcze z zakresu:

-     ekologii i biologii gatunku a zwłaszcza o sposobach wykorzystywania przybrzeżnych siedlisk i bazy pokarmowej;

-     zachowań wobec antropogenicznych zakłóceń w tym rozpoznania skali tych zagrożeń i ich wpływu na liczebność morświnów (także przez behawioralne eksperymenty w hodowlach);

-     ulepszania technik i metod ochrony morświnów (np. poprzez udoskonalanie mniej szkodliwych technik połowowych).

Innych, socjologicznych, badań będą wymagały procesy kształtujące stosunek różnych grup społecznych do wprowadzania zaleceń dotyczących ochrony przyrody morza.

Z uwagi na konieczność wywiązywania się z zasad ochrony przyrody Unii Europejskiej pilnym zadaniem będzie rozpoczęcie konsultacji społecznych wiodących do stworzenia krajowego planu ochrony morświnów.

Dochodowość przedsięwziecia:

Jak atrakcyjnym przedsięwzięciem są podobne inwestycje zlokalizowane w Europie, pokazują frekwencje odwiedzających delfinaria i akwaria w innych krajach. Przykład pierwszego na świecie morświnarium w Kerteminde (Dania), czy chociażby popularność fokarium w Helu, świadczą o tym jednoznacznie.

Wykonane analizy pokazują, iż można być optymistą także w wypadku i tej inwestycji. Szczególnie wysokie korzyści finansowe odniesie miasto Hel i jego mieszkańcy.

Z badawczych symulacji wynika, iż budowa „Błękitnej Wioski” oraz „MORŚWINARIUM” będzie miała duży wpływ na:

-          Wzrost prestiżu miasta – inwestycje poczynione na rzecz realizacji projektów „Błękitnej Wioski” oraz „MORŚWINARIUM” przydadzą miastu atutu wyjątkowej pro-turystycznej oryginalności, jedynej w skali kraju, znaczącej w Europie. Oddziaływania wymienionych przedsięwzięć nie należy ograniczać do sektora turystycznego; „MORŚWINARIUM” i „Błękitna Wioska” będą oddziaływać także na inne grupy społeczne, do których należy zaliczyć: uczniów, studentów oraz środowisko naukowe. Dzięki funkcjonowaniu takiego kompleksu, miasto zyska nie tylko nowy ośrodek badawczy ale także miejsce dla nowoczesnej edukacji dla dzieci i młodzieży w skali regionu Morza Bałtyckiego oraz dla sąsiednich państw nie posiadających dostępu do morza jak np. Czechy, Słowacja. Funkcja badawcza w połączeniu z funkcją turystyczną „MORŚWINARIUM”, a przy tym dodatkowo baza i atrakcja turystyczna w postaci „Błękitnej Wioski” powodują, że planowane przedsięwzięcie zdecydowanie korzystnie wpłynie na podniesienie jakości wizerunku Helu wśród innych nadmorskich miejscowości.  

 

-          Wzrost atrakcyjności inwestycyjnej miasta – z uwagi na swój unikatowy charakter, „MORŚWINARIUM” będzie przyciągać różne grupy społeczne, zarówno z kraju, jak i zagranicy. Zmiana wizerunku i wzrost prestiżu Helu, a przy tym duży wzrost liczby turystów, mają istotny wpływ na poziom atrakcyjności inwestycyjnej miasta.  

-          Podtrzymanie lokalnej tradycji, kultury – dzięki uruchomieniu projektu możliwe będzie aktywne wsparcie najbardziej tradycyjnego, ale zanikającego łodziowego rybołówstwa w Helu. Nie bez znaczenia jest także fakt oddziaływania uniwersyteckiej placówki na świadomość najmłodszego pokolenia mieszkańców Helu poprzez dostarczanie wzorców kulturowych, konkretnej wiedzy oraz poczucia dumy z pozytywnej oryginalności miejsca zamieszkania.  

-          Wzrost ruchu turystycznego – to, w jaki sposób „Błękitna Wioska” i „MORŚWINARIUM” mogą wpłynąć na wzrost ruchu turystycznego, najlepiej oddaje przykład działania fokarium. Już w pierwszym roku funkcjonowania tego obiektu odwiedziło go ponad 300 tys. osób. W ciągu kolejnych trzech lat liczba osób odwiedzających fokarium wzrosła o 108 tys. osób, czyli o ok. 1/3. „MORŚWINARIUM”, czyli polskie delfinarium, powinno cieszyć się jeszcze większym powodzeniem turystów, niż obecnie fokarium. Jak pokazuje doświadczenie z innych regionów Europy delfinaria przyciągają tłumy turystów, będąc największą atrakcją miejscowości, w których się znajdują. Dodatkowym atutem helskiego obiektu będzie fakt, że dla „MORŚWINARIUM” nie ma żadnej konkurencji na całym polskim wybrzeżu. Można szacować, że po dwóch – trzech latach funkcjonowania „MORŚWINARIUM”, może w skali roku odwiedzać je do 700 tys. osób, a więc o prawie 300 tys. więcej niż obecnie wynosi liczba odwiedzających fokarium.  

-          Wyższe dochody mieszkańców – poziom dochodów mieszkańców żyjących z turystyki jest w bezpośredni sposób związany z liczbą turystów odwiedzających Hel oraz długością ich pobytu w Helu. Zwiększenie obu tych parametrów będzie miało bardzo istotny wpływ na poziom dochodów osiąganych przez mieszkańców. Wyższych dochodów można spodziewać się z tytułu: większej sprzedaży w punktach gastronomicznych, usługowych, sklepach; większej sprzedaży pamiątek; większego wykorzystania miejsc parkingowych i noclegowych.  

-          Zwiększenie liczby miejsc pracy – niewątpliwą korzyścią dla miasta i jego mieszkańców związaną z uruchomieniem projektu będzie utworzenie dodatkowych miejsc pracy na terenie Helu. Sam projekt „Błękitnej Wioski” i „MORŚWINARIUM” wygeneruje ok. 10 dodatkowych miejsc pracy, ale jego wpływ pośredni będzie znacznie większy. Siłą tego projektu jest przyciąganie dużych rzesz turystów, którzy wydając własne pieniądze, dają możliwość rozwoju lokalnego biznesu. W związku z tym można spodziewać się stworzenia co najmniej 50 miejsc pracy w sezonowych punktaah sprzedaży oraz dodatkowych miejsc pracy w gastronomii, sklepach, pensjonatach i parkingach itp.  

-          Wzrost wartości nieruchomości – zarówno tych sąsiadujących z miejscem inwestycji, jak i w całym mieście.  

-          Wzrost wpływów do budżetu miasta – budżet miasta również skorzysta dzięki realizacji projektu, korzyści budżetu miasta będą wynikały z: podatku od nieruchomości; opłat za wynajem powierzchni, lokali, wydawane zezwolenia; wyższych dochodów mieszkańców; innych drobniejszych opłat (np. opłaty klimatycznej).

Według bardzo ostrożnych szacunków[8] w latach 2007 – 2011 korzyści wynikające z realizacji projektu „MORŚWINARIUM” oraz „Błękitnej Wioski” w wymiarze społeczno – ekonomicznym, które mogą osiągnąć mieszkańcy Helu mają wartość:  9,7 mln zł.  Należy przy tym pamiętać, że do wyliczenia korzyści przyjęto „bezpieczne” założenia - jest to najniższa możliwa wartość. Ponadto nie uwzględniono potencjalnego wzrostu przeciętnych cen nieruchomości na danym terenie, jako że nie ma on charakteru wpływu gotówkowego. Natomiast łączna wartość dodatkowych dochodów budżetu miasta Hel, wynikających z realizacji projektu, wynosi:  2 mln zł.

W tym miejscu należy podkreślić fakt, że środki na realizację projektu pozyskane zostaną przez Uniwersytet Gdański ze źródeł, które dla Miasta pozostawałyby niedostępne.

Miasto uzyska także 1200 tys. złotych jakie zobowiązali się na rzecz wykupu działek komunalnych wpłacić sygnatariusze intencyjnego listu: Marszałek Województwa Pomorskiego, Starosta Powiatu Puck i Rektor Uniwersytetu Gdańskiego.

Powyższa analiza nie uwzględnia zysków okolicznych miejscowości, jakie mogą oni posiąść z racji podniesienia turystycznej atrakcyjności regionu i korzyści płynących z efektów badań oraz pro-ekologicznej edukacji placówki na rzecz poszanowania przyrody Półwyspu Helskiego, Zatok Gdańskiej i Puckiej oraz innych części polskiej strefy Morza Bałtyckiego.

O ponad lokalnych atutach tego projektu, rozumianego jako kompleks obejmujący zarówno odtworzenie historycznej rybackiej osady jak i ośrodka hodowli morświnów świadczy niniejsze uzasadnienie, które Urząd Marszałkowski przygotował na potrzeby Sejmiku Województwa Pomorskiego.  (...)

Projekt jest przedsięwzięciem publicznym o funkcjach szkoleniowo-edukacyjnych, uzupełnionych o szereg funkcji towarzyszących, stymulujących szeroko rozumiany regionalny i lokalny rozwój społeczno-gospodarczy.

Projekt ten ma na celu:

1)   szerzenie wiedzy przyrodniczej i etnograficznej,

2)   realizację funkcji proturystycznych ukierunkowanych na poznawanie:

a)   bioróżnorodności strefy przybrzeżnej morza,

b)   poszanowania zasad zrównoważonego rozwoju,

c)   poszanowania historycznego dziedzictwa regionalnych tradycji rybackich i kaszubskich.

Realizacja powyższych celów ma nastąpić poprzez następujące działania:

1)   budowę wydmowego parku,

2)   rewitalizację naturalnego środowiska zaplecza wydmowego plaży na obszarze zniszczonym z racji jego wcześniejszych funkcji,

3)   zabudowę najbardziej zurbanizowanej i zniszczonej części terenu zespołem budynków, które swoją architekturą i układem będą odtworzeniem, nadbrzeżnej wioski rybackiej z przypisaniem jej nowych funkcji edukacyjno - socjalnych,

4)   budowę ośrodka hodowli, badań i ekspozycji edukacyjnej morświnów - morświnarium.

 

Projekt ten zawiera szereg elementów skutecznie łączących funkcje edukacyjne z kulturowymi, turystycznymi i sportowo-rekreacyjnymi, jak również infrastrukturalno-ekologicznymi. Są to elementy przestrzeni publicznych oraz wkomponowane w nie obiekty i urządzenia takie jak:  

 

1)        uliczka rybackiej wioski,  

2)      rybacka przystań z zapleczem,  

3)      budynek zaplecza szkółki nurków i żeglarzy,  

4)      plaża i pomosty z miejscami dla małych łódek,  

5)        podwodna rafa,  

6)        pole baterii słonecznych i zaplecza „hydro",  

7)        budynki pomocnicze,  

8)        spacerowe pomosty ponadwydmowe oraz wzdłuż wydmy,  

9)       park wydmowy (rewitalizowane siedlisko przyrodnicze),  

10)     ośrodek ekspozycji i hodowli morskich ssaków - „MORŚWINRIUM".

 

Projekt, oprócz głównych funkcji edukacyjnych i naukowych, będzie sprzyjał wzmacnianiu potencjału turystycznego, nie tylko miasta Hel, ale całego Półwyspu Helskiego, a pośrednio sprzyjał powstawaniu usług turystycznych wykraczających poza okres sezonu letniego. Jest to istotne z punktu widzenia stabilizacji w cyklu całorocznym lokalnego rynku pracy.

Projekt ten wpisuje się w rozwój międzynarodowej współpracy naukowej prowadzonej przez Uniwersytet Gdański, podnosi przez to rangę trójmiejskiego ośrodka akademickiego i jego atrakcyjność w krajowej i międzynarodowej wymianie wiedzy.  

 

 Opinie i zapytania dotyczące projektu "Błękitna Wioska"  prosimy kierować na adres:
probaltic@univ.gda.pl

 

Polecana literatura

-  Annon. 2002. ASCOBANS Recovery Plan for Baltic Harbour Porpoises. Jastarnia, 9-11 stycznia 2002; 38s

- Berggren, P. i Arrhenius. 1995. Sightings of harbour porpoises (Phocoena phocoena) in Swedish waters before 1990. Report of the International Whaling Commission (Special Issue 16): 99-107

- Börjesson, P. i Berggren, P. 1997. Morphometric comparisons of skulls of harbour porpoises (Phocoena phocoena) from the altic, Kategat and Skagerrak seas. Canadian Journal of Zoology 75: 280-287

- Donovan, G. i Björge, A. 1995. Harbour porpoises in the North Atlantic: edited extract from the report of the IWC Scientific Committee, Dublin 1995. Report of the International Whaling Commission (Special Issue 16): 3-25

- HELCOM 1996. HELCOM EC Rec. 17/2, Protection of Harbour Porpoise on the Baltic Sea Area. Interent on line: http://www.helcom.fi/recommendations/rec17_2.html

- Huggenberger, S., Benke, H. i Kinze, C.C. 2000. Geographical variations of the harbour porpoise (Phocoena phocoena)populations in the North and Baltic Seas using morphometric comparisons. European Research on Cetaceans 13: 262-266

- IWC. 1996. Annex H. Report of the Sub-committee on Small Cetaceans. Report of the International Whaling Commission 46: 160-179

- IWC. 2000. Report of the IWC-ASCOBANS Working Group on Harbour Porpoises. Journal of Cetacean Research and Management (Supplement) 2: 297-305

- Jefersson, T.A., Leatherwood, S., Webber, M. 1993. FAO species identification guide. Marine mammals of the world. Rome, FAO: 320.

- Kowalski, K. i Pucek, Z. 1984. Walenie – Cetacea. W: Pucek, Z. (red.) Klucz do oznaczania ssaków Polski. PWN Warszawa, 240-255

- Kuklik I. i Skóra K.E. 2001. Morświn. W: Polska Czerwona Księga Zwierząt. Kręgowce. Głowaciński Z. (red) PWRiL: 82-84

- Pucek, Z. i Raczyński, J. (red.) 1983. Atlas rozmieszczenia ssaków Polski. PWN Warszawa, 161-165.

- Ropelewski, A. 1952. Ssaki Bałtyku. Zakł. Ochr. Przyrody. Kraków: 76.

- Ropelewski, A., 1957. Morświn jako przyłów w polskim rybołówstwie bałtyckim. Prace MIR w Gdyni. 9, 427-437.

- Skóra, K.E., Pawliczka, I. and Klinowska, M. 1988. Observations of the Harbour Porpoise on the Polish Baltic Coast. Aquatic Mammals 14.3:113-119.

- Skóra, K.E. 1991. Notes on cetacea observed in the Polish Baltic Sea: 1979-1990. Aquatic Mammals, 17.2, 67-70.

- Skóra, K.E., and Kuklik, I. 2003. Bycatch as a potential threat to harbour porpoises (Phocoena phocoena L.) in Polish Baltic Waters . NAMMCO Sci.Pub. 5: 303-315

- Tiedemann, R., Harder, J., Gmeiner, C. and Haase, E. 1996, Mitochondrial DNA sequence patterns of harbour porpoises (Phocoena phocoena) from the North and the Baltic Sea. Z. Saugetierkunde 61:104-111.

- Wang, J.Y. i Berggren, P. 1997. Mitochondrial DNA analysis of harbour porpoises (Phocoena phocoena) in the Baltic Sea, the Kattegat-Skagerrak Seas and off the west coast of Norway. Marine Biology 127: 531-537

- Wołk, K. 1969. Migracyjny charakter bałtyckiej populacji morświna Phocoena phocoena (L.) Przegląd Zool. XIII, 4: 319-351.

Więcej informacji o morświnach na stronie: www.hel.univ.gda.pl


[1] Dyrektywa Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 roku „W Sprawie Ochrony Siedlisk Naturalnych oraz Dzikiej Fauny i Flory”

[2] ZAŁĄCZNIK 2 Gatunki roślin i zwierząt będące przedmiotem zainteresowania Wspólnoty, których ochrona wymaga wyznaczenia specjalnych obszarów ochrony.

[3] ZAŁĄCZNIK 4 Gatunki roślin i zwierząt będących przedmiotem zainteresowania Wspólnoty, które wymagają ścisłej ochrony.

[4] Konwencja Berneńska - Konwencja o Ochronie Gatunków Dzikiej Flory i Fauny Europejskiej oraz ich Siedlisk, sporządzona w Bernie dnia 19 września 1979 r.

[5] ZAŁĄCZNIK II Ściśle chronione gatunki fauny

[6] Konwencja Bońska - „Konwencja o ochronie wędrownych gatunków dzikich zwierząt Konwencja o Ochronie Wędrownych Gatunków Dzikich Zwierząt” sporządzona w Bonn dnia 23 czerwca 1979r

[7] Gatunki wędrowne objęte porozumieniami.

[8] Analiza korzyści społeczno- ekonomicznych dla miasta Hel, w związku z realizacją projektu „Błękitnej Wioski” i  „Morświnarium” , Inwestor: Uniwersytet Gdański, Wyk. PROGERS – Doradztwo Gospodarcze, Sopot wrzesień 2004, maszynopis: s 1-42.

<<<POWRÓT